Tiếng đàn gìn giữ văn hoá của người phụ nữ Tây Nguyên giữa lòng Hà Nội

Rời Tây Nguyên ra Hà Nội sinh sống và làm việc, Nghệ nhân ưu tú Y-Sinh mang theo những nhạc cụ truyền thống của dân tộc mình đến Làng Văn hoá – Du lịch các dân tộc Việt Nam. Tại đây, người phụ nữ Tây Nguyên ấy vẫn ngày ngày gắn bó với đàn T’rưng, K’lông pút, góp phần gìn giữ và lan tỏa âm nhạc truyền thống giữa nhịp sống hiện đại của Thủ đô.

Mang âm nhạc đại ngàn ra Thủ đô

Giữa không gian văn hóa Tây Nguyên được tái hiện tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam, âm thanh của những nhạc cụ tre nứa vẫn vang lên đều đặn mỗi ngày, trở thành một phần của đời sống sinh hoạt văn hóa nơi đây. Không chỉ là hoạt động biểu diễn phục vụ du khách, những âm thanh ấy góp phần tạo nên một không gian văn hóa sống, nơi văn hóa Tây Nguyên không chỉ được trưng bày mà còn được thực hành và duy trì bởi chính các nghệ nhân.

Trong không gian ấy, NNƯT Y-Sinh là một trong những người trực tiếp gìn giữ và tái hiện đời sống văn hóa thông qua âm nhạc dân tộc. Công việc của bà không chỉ dừng lại ở việc biểu diễn nhạc cụ, mà còn là giới thiệu, giải thích cho du khách hiểu về ý nghĩa của từng loại nhạc cụ trong đời sống cộng đồng người Tây Nguyên. Mỗi nhạc cụ đều gắn với một không gian văn hóa cụ thể: có nhạc cụ dùng trong lễ hội, có nhạc cụ dùng trong sinh hoạt cộng đồng, có nhạc cụ gắn với tín ngưỡng và nghi lễ truyền thống.

Đàn T’rưng, K’lông pút hay cồng chiêng không chỉ là nhạc cụ tạo ra âm thanh, mà còn là phương tiện giao tiếp văn hóa trong cộng đồng buôn làng. Âm nhạc Tây Nguyên thường không tách rời khỏi không gian cộng đồng, mà gắn với lễ hội, mùa vụ, cưới hỏi, lễ cúng hay các sinh hoạt tập thể. Vì vậy, khi những nhạc cụ ấy được mang ra biểu diễn tại Hà Nội, điều được giới thiệu không chỉ là âm nhạc mà còn là cả một đời sống văn hóa phía sau âm nhạc đó. 

Đàn T’rưng với âm thanh trong trẻo, vang xa thường gắn với sinh hoạt cộng đồng, lễ hội và những dịp vui của buôn làng, thể hiện tinh thần gắn kết cộng đồng và niềm vui lao động, sinh hoạt. Trong khi đó, đàn K’lông pút – nhạc cụ được tạo âm bằng sức gió và đôi bàn tay người chơi – lại mang ý nghĩa gắn với thiên nhiên và đời sống tinh thần của người Tây Nguyên. 

Trước đây, K’lông pút thường do phụ nữ biểu diễn trong các dịp lễ hội, như một hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng, thể hiện sự khéo léo, nhịp nhàng và tinh thần tập thể. Đặc biệt, không thể không nhắc tới cồng chiêng – loại nhạc cụ được xem là linh hồn của văn hóa Tây Nguyên. Cồng chiêng không chỉ dùng để biểu diễn mà còn gắn với tín ngưỡng, lễ hội, các nghi lễ quan trọng của cộng đồng như lễ mừng lúa mới, lễ bỏ mả, lễ cưới hay các nghi lễ vòng đời. Trong đời sống của nhiều dân tộc Tây Nguyên, mỗi chiếc chiêng được coi như có linh hồn, là tài sản quý của gia đình và cộng đồng, thể hiện vị thế, đời sống văn hóa và tinh thần của buôn làng.

Hiện nay, nhiều loại nhạc cụ truyền thống đang bị thu hẹp không gian tồn tại do quá trình đô thị hoá, hiện đại hoá và thay đổi lối sống thì việc duy trì biểu diễn, thực hành các loại nhạc cụ dân tộc có ý nghĩa vô cùng quan trọng trọng việc gìn giữ, bảo tồn và phát triển văn hoá. Bởi văn hoá không đơn giản tồn tại trong bảo tàng hay các lễ hội được phục dựng mà nó thực sự tồn tại là khi hiện hữu trong đời sống có sự thực hành của con người, họ sử dụng và truyền dạy.

Việc NNƯT Y-Sinh vẫn gắn bó với nhạc cụ dân tộc, biểu diễn và giới thiệu nhạc cụ Tây Nguyên mỗi ngày giữa Thủ đô không chỉ là công việc cá nhân, mà còn góp phần duy trì sự hiện diện của văn hóa Tây Nguyên trong đời sống đương đại. Những âm thanh tre nứa vang lên giữa lòng Hà Nội vì thế không chỉ là âm nhạc, mà còn là một cách để văn hóa đại ngàn tiếp tục tồn tại và được nhiều người biết đến hơn. 

Hành trình gắn bó với nhạc cụ dân tộc

Đối với Nghệ nhân Ưu tú Y-Sinh, nhạc cụ dân tộc không phải là công việc bà mới bắt đầu khi ra Hà Nội, mà đã gắn bó với bà từ khi còn ở buôn làng Tây Nguyên. Đó là âm thanh của cồng chiêng, tiếng đàn T’rưng, K’lông pút trong các lễ hội, sinh hoạt cộng đồng và những dịp quan trọng của buôn làng. Âm nhạc khi đó không phải để biểu diễn mà là một phần của đời sống, ai cũng biết đánh chiêng, biết chơi nhạc cụ và tham gia lễ hội.

Kể về quá trình bén duyên với nhạc cụ truyền thống dân tộc, NNƯT Y-Sinh chia sẻ: “Thời bà còn nhỏ không được học với ai cả, không được học nốt nhạc, không được ai bày cho học cái đàn này. Nhưng bởi vì mình nghe ông bà ở nhà đánh nên có đàn là tôi chơi được luôn”. 

Khi ra Hà Nội làm việc tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam, bà mang theo những nhạc cụ quen thuộc của dân tộc mình. Từ không gian buôn làng Tây Nguyên đến không gian văn hóa giữa Thủ đô là một sự thay đổi lớn, nhưng với bà, chỉ cần còn tiếng đàn, tiếng chiêng thì vẫn còn cảm giác của buôn làng. Vì vậy, bà vẫn duy trì việc chơi nhạc cụ mỗi ngày, tham gia biểu diễn, hướng dẫn du khách và giới thiệu văn hóa Tây Nguyên cho những người chưa từng biết đến.

Bày tỏ lòng biết ơn của mình – NNƯT Y-Sinh chia sẻ: “Tôi rất cảm ơn Đảng và Nhà nước đã thành lập Làng 54 dân tộc Việt Nam, thì bà con mới có điều kiện giữ lại được một chút văn hoá của dân tộc mình mà truyền lại cho thế hệ sau”. Bà cho đó là điều kiện cũng coi đó là trách nhiệm để tiếp tục giữ gìn và phát triển văn hoá truyền thống dân tộc mình.

Nhiều năm gắn bó với công việc này, bà không chỉ là người biểu diễn mà còn trở thành người giới thiệu văn hóa, người kể chuyện về Tây Nguyên thông qua âm nhạc. Với bà, mỗi lần đánh đàn hay mỗi lần du khách thử chơi nhạc cụ cũng là một lần văn hóa Tây Nguyên được giới thiệu và lan tỏa. Đó cũng là lý do bà vẫn kiên trì gắn bó với công việc này trong nhiều năm qua, dù công việc diễn ra lặng lẽ và lặp lại mỗi ngày.

Trong 9 năm ở Làng Văn hoá – Du lịch Việt Nam, nỗi trăn trở trong truyền nối thế hệ của các dân tộc thiểu số đang âm ỉ từng ngày, âm vang cồng chiêng, tiếng đàn T’rưng, K’lông pút đứng trước nguy cơ mai một vì thiếu đi lớp trẻ tiếp nối và phát triển, Nghệ nhân Ưu tú Y-Sinh bày tỏ: “Dân tộc Xơ-đăng chúng tôi còn khó khăn, con em lớn lên được bố mẹ cho đi làm nương, làm rẫy. Vậy nên giờ khi muốn bảo người ta nối kế của tôi thì rất là khó! Bởi vì bây giờ tôi vẫn còn rất lấn cấn về vấn đề đấy, ở đây 8-9 năm rồi tôi vẫn chưa truyền lại được gì nên tất cả các em trẻ trên khắp đất nước Việt Nam ai có nhu cầu học tôi đều truyền lại, đều dạy lại hết”. 

Suốt bao năm qua, nỗi trăn trở của bà chưa thể nguôi ngoai, di sản còn đó nhưng thiếu đi thế hệ đủ tâm đủ tầm sẵn sàng kế thừa. Vì vậy, NNƯT Y-Sinh vẫn bền bỉ cống hiến, lan tỏa vẻ đẹp của âm vang cồng chiêng, tiếng đàn T’rưng, K’lông pút đến với cộng đồng cùng niềm mong mỏi sẽ tìm được những người trẻ đủ đức đủ tài để di sản mãi được ngân vang.

Lặng lẽ giữ “hồn” văn hóa bằng tiếng đàn

Không xuất hiện trên những sân khấu lớn hay trong các chương trình biểu diễn chuyên nghiệp, công việc của nhiều nghệ nhân dân gian diễn ra một cách lặng lẽ, gắn với sinh hoạt văn hóa hằng ngày. Tuy nhiên, chính họ lại là những người nắm giữ tri thức dân gian, kỹ năng thực hành và ký ức văn hóa của cộng đồng – những yếu tố quan trọng trong việc bảo tồn và duy trì bản sắc văn hóa dân tộc.

Tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam, tiếng đàn của Nghệ nhân Ưu tú Y-Sinh vang lên mỗi ngày không chỉ để phục vụ du khách tham quan, mà còn là một hình thức duy trì đời sống văn hóa truyền thống trong không gian mới. “Bây giờ bà đang rất mong muốn rằng chính quyền địa phương, anh em lãnh đạo hỗ trợ bà để bà tiếp tục cống hiến, và tiếp tục để dạy lại con em những văn hóa của dân tộc mình” – NNƯT Y-Sinh chia sẻ.

Nhiều năm gắn bó với nhạc cụ dân tộc, bà Y-Sinh không chỉ biểu diễn mà còn tự bảo quản, luyện tập và truyền dạy lại cho những người quan tâm. Đặc biệt bà còn chia sẻ thêm rằng: “Có lẽ vui nhất là khi tôi được tận tay chỉ cách đánh đàn truyền thống cho các đoàn khách du lịch. Vì lúc đó tôi thấy được văn hoá dân tộc mình, nhạc cụ mình chơi có giá trị. Nó khiến mọi người thích thú và muốn trải nghiệm”.

Đến Làng Văn hoá – Du lịch Việt Nam du khách sẽ được trải nghiệm thực tế cách chơi các loại nhạc cụ Tây Nguyên này dưới sự hướng dẫn của bà Y – Sinh. Đàn K’lông pút có cách chơi khá lạ so với các loại đàn khác. Người chơi sẽ đứng đối diện các ống tre, vỗ tay vào miệng ống để tạo luồng khí đẩy vào trong ống. Không khí dao động trong ống tre sẽ tạo ra âm thanh. Âm thanh to hay nhỏ là dựa hoàn toàn vào lực tay của người chơi, khoảng cách từ tay đến miệng ống và kỹ thuật điều khiển hơi gió. 

Hình ảnh những du khách với bàn tay lóng ngóng còn chưa gõ đúng nhịp nhưng lại chứa đựng sự háo hức và tò mò, khiến không gian trở nên ấm áp và gần gũi hơn. Chính những nghệ nhân cũng nhẹ nhàng tận tình hướng dẫn cách đặt tay, cách để âm thanh vang lên tròn trịa. Từ những hoạt động mộc mạc ấy, khoảng cách giữa nghệ nhân và du khách dường như được xóa nhòa. 

Mỗi tiếng đàn cất lên không chỉ là âm nhạc, mà còn là nhịp cầu kết nối, đưa du khách đến gần hơn với hồn cốt văn hoá, và giúp họ thực sự chạm vào vẻ đẹp truyền thống bằng chính trải nghiệm của mình. Sự nhiệt huyết của nghệ nhân được kết nối với sự yêu thích nét đẹp truyền thống của du khách, đã giúp họ có sự kết nối với nhau thông qua âm nhạc. 

Với bà, việc giữ nhạc cụ luôn trong tình trạng có thể sử dụng, có thể biểu diễn cũng là một cách giữ văn hóa, bởi nhạc cụ chỉ thực sự có ý nghĩa khi còn được sử dụng và còn phát ra âm thanh trong đời sống. 

Mỗi ngày, bà vẫn dành thời gian chơi đàn T’rưng, K’lông pút, tham gia biểu diễn cồng chiêng, hướng dẫn du khách trải nghiệm nhạc cụ. Khi hướng dẫn du khách chơi đàn, bà không chỉ dạy cách tạo ra âm thanh mà còn kể về buôn làng, về lễ hội, về đời sống của người Tây Nguyên. 

Mỗi lần như thế cũng là một lần văn hóa được thực hành và tiếp nối, thay vì chỉ tồn tại dưới dạng trưng bày. Qua đó, văn hóa không chỉ được nghe mà còn được hiểu. Công việc lặp lại tưởng chừng đơn giản, nhưng lại đòi hỏi sự kiên trì và tình yêu rất lớn với văn hóa dân tộc. Bởi giữa nhiều loại hình giải trí hiện đại, việc kiên trì chơi nhạc cụ truyền thống mỗi ngày không phải điều dễ dàng. 

Việc duy trì tiếng đàn, tiếng chiêng cũng chính là duy trì một phần đời sống văn hóa của cộng đồng dân tộc. Giữa bối cảnh đời sống hiện đại với nhiều thay đổi về không gian sống, nghề nghiệp và sinh hoạt văn hóa, vai trò của các nghệ nhân dân gian càng trở nên quan trọng. Họ không chỉ là người biểu diễn, mà còn là người truyền dạy, người kể chuyện văn hóa và là cầu nối đưa văn hóa truyền thống đến với công chúng. 

Tiếng đàn vẫn vang lên mỗi ngày giữa lòng Hà Nội, không ồn ào nhưng bền bỉ. Đằng sau những thanh âm mộc mạc ấy là sự kiên trì của những nghệ nhân đang âm thầm gìn giữ văn hóa dân tộc. Và chừng nào tiếng đàn, tiếng chiêng còn vang lên, chừng đó văn hóa vẫn còn được lưu giữ và tiếp nối trong đời sống hôm nay. 

          Thực hiện: Nhóm sinh viên         BC15B ( Đại học Văn hoá Hà Nội)